كد مطلب: 3391 17 اردیبهشت 1388 ساعت 12:25

گفت‌وگو با سیاوش شهشهانی پدر اینترنت ایران

مخابرات از اول هم با اینترنت مخالف بود

دور‌اندیشی و تلاش‌های دكتر شهشهانی و دیگر همكاران آنها در مركز تحقیقات فیزیك نظری باعث شد تا ایران در نخستین سال‌های تولد اینترنت به این شبكه جهانی بپیوندد.

 

سال 68 گروهی از پژوهشگران دانشگاهی رشته‌های فیزیك و ریاضیات تصمیم گرفتند پژوهشگاه ویژه‌ای را برای این علوم پایه تأسیس كنند. وزارت علوم به پیشنهاد دانشگاهیان، ریاست این مركز را به‌عهده دكتر محمد‌جواد لاریجانی استاد دانشگاه تهران گذاشت. او نیز دكتر سیاوش شهشهانی استاد دانشگاه صنعتی شریف را به عنوان قائم‌مقام مركز تحقیقات فیزیك نظری و ریاضیات انتخاب كرد. شهشهانی در سال 1353 پس از اتمام تحصیلات خود در رشته ریاضی دانشگاه بركلی، از آمریكا به ایران بازگشته بود تا فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی خود را در دانشگاه صنعتی آریا ‌مهر سابق (شریف كنونی) آغاز كند.
مركز تحقیقات فیزیك نظری و ریاضیات كه بعد‌ها به پژوهشكده دانش‌‌‌‌های بنیادی تغییر نام داد، در نخستین ماه‌های آغاز به كار خود، با برقراری اتصال‌های مخابراتی جدید، انقلاب بزرگی در روابط دانشگاه‌های ایران و خارج كشور ایجاد كرد.
دور‌اندیشی و تلاش‌های دكتر لاریجانی، دكتر شهشهانی و دیگر همكاران آنها در مركز تحقیقات باعث شد تا ایران در نخستین سال‌های تولد اینترنت به این شبكه جهانی بپیوندد. داستان ورود اینترنت در ایران را از زبان سیاوش شهشهانی پدر اینترنت ایران می‌خوانید.

نخستین بار چه سالی با اینترنت آشنا شدید؟
سال تحصیلی 68-67 برای گذراندن فرصت مطالعاتی به ایتالیا رفته بودم، برای نخستین بار با شبكه آشنا شدم. البته آن سال تب ایمیل و اینترنت در اكثر دانشگاه‌های ایران، فراگیر شده بود. بعد از بازگشت به ایران به عضویت هیأت علمی مركز تحقیقاتی فیزیك نظری و ریاضیات در آمدم. در سال 68 بود كه آقای دكتر محمد‌جواد لاریجانی رئیس این مركز، همت كردند و اینترنت را به ایران آوردند. من هم به عنوان جانشین ایشان در این طرح همكاری كردم.

اینترنت چه ربطی به فیزیك نظری و ریاضیات داشت كه مركز تحقیقات وارد این عرصه شد؟
یكی از نخستین دغدغه‌های مدیران و هیأت علمی این مركز، ارتباط علمی و پژوهشی دانشگاه‌های دنیا بود. در سال‌های اولیه راه‌اندازی مركز تحقیقات، پست الكترونیك در دانشگاه‌های غربی رایج می‌شد. استادانی كه برای فرصت مطالعاتی یا كنفرانس‌های علمی به این دانشگاه‌ها می‌رفتند، این پدیده را می‌شناختند.
در مركز تحقیقات به این نتیجه رسیدیم كه پست الكترونیك برای یك مركز تحقیقاتی كه می‌خواهد با دانشگاه‌های دنیا ارتباط داشته باشد، یك ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. به دلیل شرایط پس از جنگ، برنامه گسترش ارتباط با دانشگاه‌های خارجی مورد نظر بود و یكی از سرلوحه‌های مركز تحقیقات به شمار می‌آمد. ایمیل ارزان‌ترین و سریع‌ترین روشی بود كه مورد توجه قرار گرفت.
بررسی‌های اولیه در سال 68 نشان داد كه هیچ مركزی برای ارایه خدمات اینترنت در كشور وجود نداشت. هرچند برخی مراكز از طریق تماس تلفنی با خارج كشور به شبكه وصل می‌شدند ولی این مراكز به دیگران خدمات نمی‌دادند.

یعنی از طریق تماس تلفنی بین‌المللی به شبكه اینترنت وصل می‌شدند؟
بله، تماس خارجی می‌گرفتند. البته در آن زمان هنوز شبكه Internet ایجاد نشده بود و به شبكه Bitnet وصل می‌شدند.

پس از این در مركز تحقیقات به ضرورت اتصال به شبكه پی بردید، چه راهكار‌ی برای اجرایی كردن آن دنبال كردید؟
از طریق مركز بین‌المللی فیزیك نظری در ایتالیا كه آن زمان ریاست آن با پروفسور عبد‌السلام بود به مؤسسه مجمع اروپایی شبكه‌های تحقیقاتی (EARN) وصل شدیم. این مؤسسه آن زمان كشور‌های غیر اروپایی مانند هندوستان را به عضویت پذیرفته بود. ولی شرایط عضویت ویژه‌ای داشت كه با توصیه‌های آقای عبد‌السلام، عضویت ایران مورد پذیرش قرار گرفت.

اولین اتصال ایران به شبكه چگونه برقرار شد؟
اواخر سال میلادی 1992 از طریق اتصال تلفنی به دانشگاه لینس اتریش وصل شدیم. بعد‌ها با یك خط استیجاری به دانشگاه وین اتریش وصل شدیم كه آن زمان از نقاط اصلی اتصال به شبكه EARN بود.

چه شد كه اتصال‌ها از شبكه Bitnet به شبكه Internet منتقل شد؟
همكاران ما كه به اجلاس‌های فنی بین‌المللی می‌رفتند، چیز‌های تازه‌ای یاد گرفتند. گزارش‌های آنها نشان می‌داد كه شبكه‌های تحقیقاتی بین‌المللی از پروتكل Bitnet به پروتكل جدید به نام Internet حركت می‌كنند. به همین دلیل بود كه مركز تحقیقات نیز اتصال به اینترنت را به سرعت پیگیری كرد.

تفاوت‌های شبكه Bitnet و Internet چیست؟
پایه شبكه Bitnet و Internet یكی است. در هر 2 شبكه، پیام‌ها به صورت قطعه قطعه تقسیم شده و ارسال می‌شوند. البته اینترنت از مزیت‌های فنی برخوردار است.
همه كامپیوتر‌ها می‌توانند به اینترنت وصل شوند ولی بیت‌نت فقط با برخی مارك‌های اینترنت سازگار بود. به همین دلیل توزیع ترافیك اینترنت در دانشگاه‌های مختلف، نیازی به تغییر سیستم‌های كامپیوتری آنها نداشت و كار ساده‌تری بود.
اواخر سال 93 میلادی پروتكل IP/ICP را راه‌اندازی كردیم كه امكان اتصال به شبكه اینترنت را فراهم كرد. البته چون آن زمان یك زیر شبكه از شبكه دانشگاه وین بودیم، آخر آدرس‌ها، نشانی دانشگاه وین یعنی UNIVIE.AT درج می‌شد.

ایران حدود یك سال بعد از دانشگاه‌های اروپایی به شبكه اینترنت وصل شد. سرعت اتصال در آن سال چطور بود؟
خیلی كم. كل ظرفیت اتصال كشور 8/9 كیلوبیت در ثانیه بود. البته در آن زمان هنوز سرویس‌های Web و فایل‌های گرافیكی راه نیفتاده بود و همین سرعت 8/9 برای تبادل ایمیل كفایت می‌كرد.

آدرس‌های اولیه در ایران با پسوند AT پایان می‌یافت پسوند IR از چه زمانی پایه‌گذاری شد؟
آن سال‌ها به دنبال این بودیم كه با عنوان ویژه ایران شناخته شویم نه اتریش. بنابراین پسوند IR را از سازمان متولی استاندارد‌های جهانی اینترنت تقاضا كردیم. پس از پرس‌وجو‌ها، متوجه شدیم مؤسسه Internic در آن زمان متولی این مسئله بود. این مؤسسه وابسته به دانشگاه كالیفرنیای جنوبی بود و مدیریت واقعی آن نیز در اختیار فردی به نام جاناتان پاستل بود. هرچند تحریم‌ها علیه ایران خیلی پر‌رنگ نبود ولی هنوز خاطره گروگان‌گیری در ذهن برخی آمریكا‌ها زنده بود. به همین دلیل با مقاومت‌هایی مواجه بودیم.

آیا به جز مركز تحقیقات فیزیك نظری و ریاضی، متقاضی دیگری برای پسوند IR وجود داشت؟
نه. كسی در ایران به صورت موازی با ما حركت نمی‌كرد. بنابراین بعد از غلبه بر مخالفان، توانستیم در فروردین 1374 امتیاز پسوند ملی IR را كسب كنیم.

مخالفان؟ مگر چند مخالف در این مسیر وجود داشت؟
در واقع با مقاومت 2 كشور ایران و آمریكا مواجه بودیم. البته مخالفت با پسوند IR در آمریكا، یك موضع رسمی نبود. مدیریت اینترنت در اختیار بنیاد ملی علوم NSF بود. فردی در این بنیاد عضو بود كه دل خوشی از ایران نداشت و با ما مخالفت می‌كرد. البته الان رفتار خود را تغییر داده و از دوستان خوب ما شده است.
برای آن كه رفتار NSF دوستانه شود از كمك‌ها و رایزنی انجمن جهانی استفاده كننده اینترنت (Internet Society) كمك گرفتیم.

در ایران چه كسی یا كسانی با توسعه اینترنت مخالف می‌كرد‌(ند)؟
در مخابرات ایران كسانی بودند كه اعتقادی به اینترنت نداشتند. آنها فكر می‌كردند اینترنت یك مد روز است و زود فراموش می‌شود. آنها كوشش می‌كردند شبكه محدود‌تر به نام X25 را راه‌اندازی كنند و می‌گفتند هر نوع فعالیت شبكه‌ای، باید تحت همین شبكه انجام شود.
مركز تحقیقات به دنبال این بود كه به جای خط استیجاری از طریق ماهواره به اینترنت وصل شود تا با هزینه، سرعت و ظرفیت بیشتری به دست آید. مخابرات می‌توانست به راحتی ظرفیت‌ خالی رزرو شده خود روی ماهواره اینتل‌ست را به قیمت روز مركز تحقیقات اجاره دهد. ولی آنها این كار را نمی‌كردند چون تصور می‌كردند به جز شبكه X25 چیزی نباید راه بیفتد.

در سال 74 كه دانشگاه‌های كشور به اینترنت وصل شدند، ظرفیت آن بسیار محدود بود و دانشجویان با سهمیه‌بندی ویژه‌ای می‌توانستند به شبكه وصل شوند. چرا اینطور بود؟
برای اتصال دانشگاه به شبكه، در مركز تحقیقات 2 دیدگاه مختلف وجود داشت؛ یكی اینكه اینترنت را به عنوان یك امتیاز ویژه‌ برای مركز حفظ كنیم. دوم اینكه آنها را در دانشگاه‌ها توزیع كنیم. بالاخره بعد از بحث‌های متوالی، نظریه دوم پیروز شد و دانشگاه‌ها به نوبت به اینترنت وصل شدند. با توجه به اینكه در آغاز اتصال از طریق خط استیجاری بود، به طور طبیعی محدودیت‌هایی در دانشگاه‌ها به وجود آمد. برای استفاده از اتصال ماهواره‌ای، مذاكراتی طولانی با مخابرات را پشت سر گذاشتیم و تا پای عقد قرارداد هم رفتیم. ولی تصادفاً در همان روزی كه بنا بود قرارداد امضا شود، رئیس مخابرات عوض شد. رئیس بعدی هم از امضای قرارداد خودداری كرد. به همین دلیل حدود 3 سال طول كشید تا اولین ارتباط ماهواره‌ای با سرعت 128 كیلوبیت بر ثانیه از طریق یك شركت ایتالیایی برقرار شود. پیش از آن به ترتیب دانشگاه‌های شریف و صنعتی اصفهان، مركز تحقیقات ژنتیك و مركز زلزله‌شناسی به اینترنت وصل شده بودند. اتصال 128 كه برقرار شد وضع اینترنت در دانشگاه‌ها كمی بهتر شد. البته 2 تا 3 ماه بعد ظرفیت این اتصال به نقطه اشباع رسید برای همین 8 ماه بعد یعنی اوایل سال 1997 آن را به اتصال kb/s 512 ارتقا دادیم.

در آن سال مخابرات دست از مخالفت‌های اولیه برداشته بود؟
آن زمان اینترنت به اندازه كافی شهرت پیدا كرده بود و همه می‌دانستند X25 پاسخگوی توسعه فناوری اطلاعات نیست. چند سال زحمت كشیدیم تا به مخابرات تفهیم كنیم تجربه X25 یك‌بار در اروپا آزمایش شده و ناكارآمدی آن قبلاً اثبات شده است. سال 1996 مراكز دیگری هم به صورت موازی با مركز تحقیقات به اینترنت وصل شدند.
ابتدا شركت‌های ندا رایانه و داده‌پردازی ایران؛ به دنبال صدا‌وسیما و وزارت بازرگانی هم وارد مدار شدند.

با آنكه گاهی بیست سی سال طول می‌كشد تا پدیده‌ای جدید وارد كشورمان شود، به نظر شما چه شد كه اینترنت یك سال بعد از تولد، به ایران وارد شد؟
لازم است از كوشش دكتر محمد‌جواد لاریجانی یاد كنم. ایشان شجاعت بالایی در این رابطه نشان دادند. بویژه وقتی اولین اتصال به Bitnet برقرار شد. آن زمان لازم بود تعهد‌نامه‌هایی را امضا كنیم از جمله این كه مانع عبور ترافیك هیچ كشوری نشویم. آن زمان كمتر كسی جرأت امضای این تعهد‌نامه‌ها را داشت. بی‌شك پشتیبانی و جایگاه سیاسی و اجتماعی دكتر لاریجانی، نقش موثری در راه‌اندازی اینترنت داشت. ایشان همیشه به مسئولان سیاسی یاد‌آور می‌شدند كه شبكه اینترنت، در خدمت محققان و مراكز علمی است و ممانعت از آن، ایستادن در مقابل روند توسعه علمی كشور است.

 

منبع منبع:  فناوران


نظرات بازدیدکنندگان:

نام و نام خانوادگی:
پست الکترونیکی :
وب سایت:
* متن نظر: