مقدمه:
آماده سازی، مقدم بر خصوصی سازی است. بدون آماده سازی ِ شركتی دولتی برای خصوصی سازی، مدیریت شركت ِدولتی ِسابق و خصوصی ِفعلی، با چالش های متعددی رو به رو است.
اگر هم بتوان "خصولتی سازی" مخابرات را به عنوان "خصوصی سازی" پذیرفت (كه البته از لحاظ حقوقی و طبق تعریف قانون مدیریت خدمات كشوری، شركتی كه بیش از 50 درصد سهام اش به غیردولتی‌ها متعلق باشد، "خصوصی " است)، به یك علت نمی‌توان هنوز چنین خصوصی سازی‌ای را واقعاً "خصوصی" سازی، تلقی كرد:
نگاه كنید به تركیب هیأت های مدیره محترم این شركت‌ و شركت‌های زیرمجموعه ای اش و مدیر عاملان آنها! همه این مدیران یا دارای وابستگی‌های دولتی‌اند و یا اغلب سابقه‌ای از كار در بخش خصوصی و مدیریت حتی یك میلیون دلار از جیب خود یا از كیسه بخش خصوصی را ندارند، درحالی‌كه شاخص‌ترین نشانه خصوصی‌سازی یك شركت، حاكم بودن "تفكر خصوصی"‌ بر اذهان مدیریت شركت است.
این نوع تفكر گاه آن‌قدر اهمیت دارد كه ممكن است، دولت، حتی پیش از اقدام به خصوصی‌سازی ِدارایی های یك شركت دولتی، بیاید تصمصم بگیرد، مدیریت یك قسمت غیرراهبردی آن شركت و یا حتی كل مدیریت دولتی آن را، برای مدتی معین به مدیران خصوصی بسپارد تا قسمت یا شركت مورد نظر، سودآور و در نهایت برای خصوصی‌سازی آماده شود.
به طور كلی واگذاری كامل یا ناقص مدیریت یك شركت دولتی به بخش خصوصی را: "برون سپاری مدیریت" یا Management outsourcing می‌گویند كه البته تنها مختص به شركت های دولتی هم نیست بلكه هر شركتی می تواند به برون سپاری مدیریت رو بیاورد.
برون سپاری مدیریت دارای چندین نوع است. شماری از رایج ترین انواع برون سپاری‌ مدیریت در یك شركت عبارتند از:
• برون سپاری مدیریت پروژه
• برون سپاری مدیریت فاوا
• برون سپاری مدیریت املاك
• برون سپاری مدیریت بازاریابی
• برون سپاری مدیریت صورتحساب‌برداری و
• برون سپاری "مدیریت برون سپاری ها".
-آری اداره و كنترل برون سپاری‌ها را نیز می‌توان به مدیریتی خصوصی واگذار كرد زیرا ثابت شده است كه مدیریت یك شركت بزرگ حتی قادر نیست، قراردادهای برون سپاری درستی ببندد و نتیجه كارها و مدیریت های برون سپاری شده‌اش را به درستی كنترل كند.
به این ترتیب با برون سپاری مدیریت، در درون سازمانی كه تمام یا عمده مدیرانش، دولتی‌اند و هیچ سابقه‌ای از كار در بخش خصوصی را ندارد، نتایج زیر حاصل می شوند:
• دیدگاه های بخش خصوصی عملاً مطرح و در درون شركت تجربه می شوند
• عملكردهای دو نوع مدیریت: دولتی و خصوصی، قابل مقایسه می شوند
• خصوصی‌سازی، توجیه پذیر می شود
• آماده سازی شركت های دولتی برای خصوصی‌سازی، پیش می افتد
• موانع كار شركت های تازه خصوصی‌سازی شده در بخش خصوصی‌، به موقع شناسایی و رفع می شوند و به این ترتیب:
• شركت مورد نظر، آماده برای كار در بازار آكنده از مسابقه و رقابت بعدی می شود.
اگرچه گزاره های مذكور در مورد شركت مخابرات ایران صادق نیستند (زیرا شركت مخابرات ایران بدون عبور از فاز "آماده سازی اساسی برای خصوصی‌سازی "، نخست "بورسی سازی" و در نهایت "شبه دولتی سازی" شد) اما با افتادن سهام مدیریتی آن، به دست شركت توسعه اعتماد مبین، با مدیر عامل خوش فكرش، نسیمی از هوای تازه در فضای بسته مدیریت های صرفاً دولتی، وزیدن گرفت.
نگاه اصلاح گرا و تحول طلب یك مدیرعامل غیر دولتی به شركت مخابرات ایران:
اولین سخن‌رانی مدیر عامل وقت شركت اعتماد مبین، كه سهام‌دار عمده شركت مخابرات ایران شد، در روز 9/9/1388 در مجمع فوق العاده سهام داران شركت مخابرات ایران، نمونه بارزی است از این حقیقت كه-آری: غیردولتی ها از دولتی ها چندین سرو گردن پیش تر اند.
اولین سخن‌رانی وی در جمع سهام داران شركت مخابرات ایران كه متاسفانه آخرین سخن‌رانی او بود، از دید نكته سنج روزنامه نگاران "فاوا-نویس" ما، نمی دانم چرا مخفی ماند. درست به همین علت، شایسته است تا در پایان "سال خصوصی شدن شركت مخابرات ایزان"، آخرین سخن‌رانی او مورد بازخوانی و تأمل اهل نظر قرار گیرد.
اگر به سخنان مدیر عامل وقت شركت توسعه اعتماد مبین در اجلاس مذكور، دقت كنید، می‌بینید كه ادامه مدیریت به شیوه سابق (دولتی) محال بود و محال است قادر باشد به آرزوهای بلند وی و اكثر كاركنان و سهام داران شركت مخابرات ایران، جامه عمل بپوشاند.
وی در این اجلاس به نكاتی اساسی اشاره كرد كه- تا آنجا كه می دانم- تنها توسط محمدعلی چراغی، سردبیر محترم ماهنامه "ارتباطات"، برگرفته، یادداشت‌ برداری و در شماره 157 "ارتباطات"، مورخ آذر 1388 منتشر شده است. من عین یادداشت های ایشان را در زیر می آورم. تنها، نكاتی كه در بین الهلالین()است، از من است!
وی در این اجلاس، دیدگاه ها، برنامه ها، سیاست ها و راهبرد هایش را آشكارا مطرح كرد و گفت:
• «خود را موظف می داند در راستای حفاظت از منافع سهام داران گام بردارد.»
• «مطالبی كه در این جلسه عنوان می شود،حاصل مطالعات و بررسی های یك سال گذشته و مبتنی بر تجربیات افراد صاحب نظر در امر مخابرات در كشور است كه حدود بیست سال با تلاش و فعالیت های خودشان تصمیم به ارتقاء و پیشرفت این صنعت داشته اند. این مطالب، راهنمای عمل و سندی است كه اعضای هیأت مدیره منتخب را موظف می كند در این راستا حركت كنند و من به عنوان سهام دار عمده و حافط (منافع) سهام داران بقیه اعضاء، از هیأت مدیره منتخب انتظار دارم، این سیاست ها را جامه عمل بپوشاند.»
پس از ای مقدمه، وی با بیان شاخص هایی چند، همه سهام داران را دعوت نمود تا عملكرد هیأت مدیره را با توجه به این شاخص ها، محك بزنند و هر گونه انحراف از این مسیر را گوشزد نمایند و ضمن (برقراری)ارتباط مستقیم(با وی)، به اصلاح و تكمیل و اجرای این مسیر كمك كنند. وی گفت:
• «سهام داران شركت توسعه اعتماد نوین، از پنج شركت تشكیل شده است، شامل ِ:
• دو شركت سهامی عام و
• سه شركت سهامی خاص.»
وی آن گاه، به نتایج پژوهش های خود، تحت عناوین ِ زیر اشاره كرد:
• «روند كنونی مخابرات (در جهان)
• وضع موجود مخابرات ایران و
• چالش های پیش ِ روی (مدیریت).»
وی در رابطه با " روند كنونی مخابرات در جهان" گفت:
• «امروزه، در جهان، مخابرات به عنوان صنعتی كه بیشترین سرعت رشد را دارد، مطرح است و در بسیاری از كشورهای توسعه یافته، بیست و پنج درصد رشد را به خود اختصاص داده است.
• ضریب نفوذ تلفن ثابت، نسبت به جمعیت رو به كاهش است، به طوری كه متوسط جهانی آن، در سال 2006 برابر با 20 درصد (بود)و در سال 2009 برابر با 18 درصد است.
• توسعه (شبكه) فیبر نوری در لایه دسترسی (FTTx)، و تجمیع خدمات مخابراتی چندرسانه ای در محیط انتقال، از دیگر اقدامات مخابرات جهان است.
• ما (در جهان) شاهد رشد و توسعه فوق سریع خدمات سیار هستیم. در حالی كه ما (در ایران) در نسل دوم مخابرات سیار، سرویس دهی می كنیم، جهان از نسل سوم كه پهنای باند بیشتری دارد، در حال عبور بوده و نسل چهارم، به زودی به میدان می آید.
• به طور مثال: در نسل چهارم، سرعت ارسال اطلاعات، از 150 مگابیت بر ثانیه، بالا تر می رود، (و این) یعنی: هزار برابر سرعت اینترنت فعلی ما!
• اُپراتورهای جهان، در صدد افزایش سهم دیتا هستند.
• اُپراتورهای جهان، (همسو با) جهت گیری فناوری های مخابرات در آینده، به دنبال همگرایی خدمات سیار و ثابت، تجمیع انواع رسانه ها در محیط های سیار و ثابت مخابراتی و افزایش پهنای باند برای توسعه بیشتر خدمات باند پهن هستند.
• در سال 2010 در آمریكا، نزدیك به 80 درصد (از مردم) از اینترنت پرسرعت استفاده می كنند كه این رقم در سال 2025 به بیش از 95 درصد می رسد و پهنای باند مشتركین، از 100 مگا بیت بر ثانیه، بالاتر خواهد بود.»
وی در رابطه با "وضع موجود مخابرات ایران" گفت:
• «(ما، در ایران، با) برخورداری از رشد نسبی بالا و ضریب نفوذ 36 درصدی، نسبت به متوسط جهانی كه 18 درصد است (وضع مناسبی داریم).
• تلفن همراه (ما)، بازاری نسبتاً پایدار (دارد) اما مواجه با رقابت جدی ست و در واقع سهم بازار، رو به كاهش است ولی فاصله زیادی با خدمات روز، از جهت تنوع و كیفیت داریم.
• نرخ نفوذ دیتای پرسرعت (ما) نسبت به سطح تقاضا در جامعه و نُرم جهانی، خیلی پایین است، به طوری كه در ایران نرخ نفوذ دیتای پرسرعت 3 دهم درصد، در (حالی كه در) اروپا، 6/20 درصد است.»
وی همچنین در رابطه با " چالش های پیش ِ رو"، موارد زیر را مهم ترین چالش های پیش ِ روی مدیریت دانست:
• «عادت مشتركین به مكالمه(طولانی) و عدم استفاده مناسب از سایر رسانه های ارتباطی(مثل پست سنتی و پست الكترونیكی)
• ضعف اعتماد عموم نسبت به كیفیت و تداوم ارایه خدمات
• غلبه فرهنگ مدیریت دولتی بر مدیریت خصوصی در كشور
• عدم توسعه سازوكار و فرهنگ رقابت
• نیاز جدی به توسعه فرهنگ مشتری مداری و
• افزایش بهره وری اقتصادی
• لزوم تغییر استرتژی از انجام تكلیف برنامه ای دولت به استرتژی تجاری
• ارتقای بهنگام دانش و مهارت های كاركنان
• ایجاد توازن میان بهره وری اقتصادی و مسئولیت اجتماعی
• و یافتن مسیر بهینه به سوی تعالی شركت مخابرات ایران.»
وی، سپس فهرست وار، به فرصت های پیش روی مدیریت پرداخت:
• «تولید سرانه ملی نسبتاً مناسب (كه) حدوداً 5 هزار دلار (است)
• بازار رو به رشد و متقاضی خدمات مختلف ارتباطی به ویژه خدمات اینترنت و اینترنت پرسرعت
• فراهم بودن شرایط توسعه سریع فناوری های سرویس های پیشرفته و ارتقاء كیفیت خدمات
• جمعیت جوان، تحصیل كرده و علاقه مند به خدمات ارتباطی نوین و پیشرفته
• هدف مندسازی یارانه ها(و در نتیجه:) افزایش نرخ سایر خدمات به ویژه حمل و نقل كه گرایش به استفاده از خدمات مخابراتی را افزایش می دهد.»
در رابطه با "چشم انداز 12 سال آینده"، وی گفت:
• «در چشم انداز 1400 ، شركت مخابرات ایران [...]، اُپراتور مخابراتی منطقه و مطرح در سطح جهان، به لحاظ كیفیت، نوآوری در ارایه خدمات و عرضه محصولات، كارآفرینی و فرصت سازی به ویژه برای نسل جوان [...]،دارای قدرت رقابت در كشور و عرصه بین المللی است
• صنعت مخابرات در مقایسه با صنایع دیگر، تفاوتی كه دارد (این است كه) در 20 سال گذشته، مخابرات از برنامه های خود جلو بوده است و امیدواریم (همچنین) چشم انداز 12 سال (آینده مخابرات) با برنامه ریزی و همت همه، موفق باشد.»
از نظر وی، "ارزش های محوری و حاكم" بر مدیریت ها عبارتند از:
• «تكریم و بزرگداشت مشتریان به عنوان ذی نفعان اصلی شركت و خدمات رسانی بی وقفه، روان، سهل و مؤثر (به ایشان)
• اطلاع رسانی شفاف و پاسخگویی مسئولان
• پایبندی به شرع و قانون و اهتمام جدی به درست كاری
• تعهد به توسعه پایدار و مسئولیت پذیری در حفظ محیط زیست
• افزایش رضامندی شاغلان
• اهتمام به خودباوری
• احترام به مالكیت مادی و معنوی
• روزآمدی و استفاده از فناوری نوین
• دانایی محوری و مدیریت مبتنی بر دانش
• اعتمادسازی و افزایش اعتبار علمی
• توجه به جایگاه و ارتقاء كاركنان
• ارتقاء جایگاه بین المللی(شركت و كشور).»
وی در باره "سیاست های كلان شركت"، 6 حوزه زیر را برشمرد:
 «حوزه مشتریان
 حوزه حاكمیت
 حوزه سهام داران
 حوزه كاركنان و منابع انسانی
 حوزه سازمان ها و شركت های همكار داخلی و خارجی
 حوزه نام تجاری.»
وی، "سیاست های كلان شركت در حوزه مشتریان" را چنین دانست:
• «فرهنگ مشتری مداری، پاسخگویی مسئولان
• حفظ حریم مشتركین
• توسعه كمی و كیفی خدمات جاری و روان
• ارتقاء سطح خدمات پس از فروش
• ارایه خدمات نوین مخابراتی
• ترویج فرهنگ استفاده از سیستم مخابراتی
• بسترسازی فرهنگی
• تاش برای تحقق دولت الكترونیكی.»
سپس وی، موارد "سیاست های كلان شركت در حوزه حاكمیت" را برشمرد:
• «نقش آفرینی در توسعه كلان كشور
• همكاری سازنده با سازمان تنظیم مقررات
• ارتباط با سازمان های خصوصی
• استفاده بهینه از منابع شركت زیرساخت
• همكاری با مجلس و سازمان اوراق بهادار(بورس)
• اجرای دقیق پروانه شركت مخابرات ایران.»
آن گاه وی، به "سیاست های كلان شركت در حوزه سهام داران" اشاره كرد:
• «افزایش حقوق مالكانه كلیه سهام داران
• تأكید بر سرمایه گذاری بلند مدت در مخابرات و
• كنترل نوسانات غیرمنطقی(سرمایه گذاری ها)
• گسترش سهم بیشتر به سهام داران خُرد
• افزایش نسبت سود به كل سهم
• افزایش بهره وری اقتصادی
• سامان دهی دارایی
• پایش و حفط سهم بازار.»
وی ، "سیاست های كلان شركت در حوزه كاركنان و منابع انسانی" را چنین توصیف كرد:
• «افزایش رضامندی شغلی كاركنان
• ایجاد امنیت شغلی برای كلیه كاركنان
• رعایت عدالت در توزیع فرصت ها و اعطای تسهیلات به همه كاركنان
• شركت(دادن)كاركنان در تصمیم سازی
• تربیت مدیران آینده
• توسعه نگرش مدیریتی و
• سرمایه گذاری برای استعدادهای جوان.»
وی در رابطه با "سیاست های كلان شركت در حوزه سازمان ها و شركت های همكار داخلی و خارجی" گفت:
• «برون سپاری حداكثری و تأكید بر تصمیم مشاركتی
• تعامل و مشاركت سالم و حرفه ای با سایر اُپراتورها
• تأكید بر تولید(داخلی) و همكاری با شركت های داخلی و خارجی.»
وی در پایان "سیاست های كلان شركت در حوزه نام تجاری" را برشمرد:
• كسب جایگاه در خور شأن شركت مخابرات ایران و (شركت ارتباطات)سیار در جهان
• همكاری با نهادهای بین المللی
• حضور فعال در نشست های بین المللی
• ایجاد بازوی مقتدر تحقیق و توسعه[...]
• آینده پژوهی و رصد اطلاعات به روز و نویافته های علمی
• توسعه سرمایه گذاری در عرصه فناوری نوین.»
جمع بندی
آنچه گذشت، سخنان شادروان دكتر مجید سلیمانی پور بود كه امیدوارم مورد توجه مدیران محترم شركت مخابرات ایران قرار گرفته باشد. گرچه وی در روز جمعه 20 آذر 1388 دار فانی را وداع گفت، اما با رهنمودهایش همیشه در جامعه مخابراتی های ایران و ما، فاوا-نویسان، زنده است. این رهنمودها می توانند، چارچوب كلی برنامه سال 1389 و حتی برنامه میان مدت شركت مخابرات ایران باشند.
اگرچه وظیفه دولت‌، خلق شبه دولتی‌ها نیست بلكه تقویت بخش خصوصی كارآ و قوی و خلق فرصت‌های برابر برای قوی‌تر كردن بخش خصوصی است اما به نظر می‌رسد:
1) در ایران، محافظه كاری دولت، مانع لیبرالیسم اقتصادی است
2) غیردولتی ها هرچه باشد بهتر از دولتی ها می توانند باشند
3) وظیفه دولت در اجرای اصل 44 قانون اساسی، با تأخیر و تعلیق و تردیدهایی روبرو است و
4) لذا بخش خصوصی فاوای كشور باید به امید روزهای بهتر، در انتظار فرصت‌های برابر باشد تا دوباره جان تازه‌ای بگیرد
5) حال اگر از عملكرد دولت، شبه دولتی‌ها سربر می آورند، آیا باید نگران بود؟- با دقت در سخنرانی مذكور، پاسخ روشن است: پرواز را به خاطر بسپار! چه جای نگرانی است؟