مهندس عبدالمحمد داراب كه دارای مدرك كارشناسی فیزیك و كارشناسی ارشد الكترونیك از دانشكده علوم دانشگاه تهران است، در سال 1347 همكاری خود را با شركت سهامی تلفن ایران آغاز كرد. وی در اوایل سال 58، پس از انتخاب شهید دكتر قندی به عنوان وزیر پست و تلگراف و تلفن، از طرف وی به عنوان عضو هیأت مدیره مخابرات و قائم مقام مدیر عامل شركت مخابرات ایران منصوب شد و تا زمان شهادت شهید قندی در سال 60 این مسوولیت را به عهده داشت. مهندس داراب در دوران وزارت مهندس نبوی عهده‌دار مسئولیت دفتر برنامه‌ریزی و كنترل برنامه‌های شركت مخابرات ایران شد و با آغاز وزارت مهندس غرضی و در 12 سال دوران وزارت وی، عضو هیات مدیره شركت مخابرات باقی ماند. در گفت‌وگویی كه از نظر شما خوانندگان گرامی می‌گذرد، وضعیت مخابرات كشور و چالش‌های آن دوران را مورد بررسی قرار داده‌ایم.
هنگامی كه همكاری خود را با شركت سهامی تلفن ایران آغاز كردید، وضعیت شبكه مخابراتی كشور چگونه بود؟
در آن زمان وظیفه این شركت ارایه خدمات تلفن شهری بود، دویست شهر و روستای كشور مركز تلفن داشت، كه 20 شهر خودكار و 180 شهر و روستا مغناطیسی بود. ارتباطات بین شهری نیز زیرنظر امور شاهراه‌های مخابراتی وزرات پست و تلگراف و تلفن قرارداشت، در آن زمان 187 شهر و روستا به وسیله خطوط بین شهری به یكدیگر متصل بودند و برای افزایش كانال‌های ارتباطی بین شهری از دستگاه‌های كریر با ظرفیت‌های (3)، (6)، (12)، (24)، ...كانال استفاده می‌شد. از سال 49 مسیرهای ارتباطی بعضی از شهرهای بزرگ، به جای خطوط قبلی از طریق مایكرویو برقرارشد و در نتیجه امكان افزایش ظرفیت‌ها با كیفیت بهتر ایجاد شد. براساس پیشنهاد وزارت پست و تلگراف و تلفن و با تصویب مجلس، شركت سهامی تلفن ایران و امور شاهراه‌های مخابراتی ادغام و شركت مخابرات ایران در سال 50 تاسیس شد و به این ترتیب تأمین و توسعه ارتباطات بین شهری نیز به شركت مخابرات ایران محول شد.
كار با شهید قندی چگونه بود؟ چطور با هم آشنا شدید و چگونه با یكدیگر همكاری داشتید؟
كار با شهید قندی راحت بود چون صداقت خاصی داشت و پیگیر همان چیزی بود كه می‌گفت. آشنایی ما از زمان تحصیل در دبیرستان علوی درسال 1339 شروع شد. شهید قندی تحصیلات خود را در رشته مخابرات و با مدرك دكترا انجام داده بود، به همین دلیل از نگاه فنی به مسایل مخابرات مسلط بود و انتصابات را با مشورت افراد مورد وثوق انجام می‌داد .
در آن زمان دكتر عارف و آقای نبوی كه بعدا وزیر شدند به مخابرات آمدند، با آن‌ها چگونه همكاری داشتید؟
دكتر عارف نیز مانند شهید قندی فارغ‌التحصیل رشته مخابرات بودند و در آغاز همكاری با شركت مخابرات ایران به عنوان معاون توسعه و مهندسی مدیرعامل منصوب شد و قرار بود كه به عنوان مدیرعامل شركت مخابرات ایران معرفی شود كه فاجعه هفتم تیر و شهادت 72 تن مانع این امر شد و موقتاً تا انتخابات ریاست جمهوری از سوی نخست وزیر آقای مهدوی كنی، مسوولیت سرپرستی مخابرات به ایشان محول شد. در زمان ریاست جمهوری آقای خاتمی هم عهده‌دار سمت وزیر پست و تلگراف و تلفن شدند. مهندس نبوی ابتدا با عنوان بازرس ویژه وزیر در امور تلفن شهری فعالیت خود را آغاز كرد و پس از مدت كوتاهی مسئوولیت معاون مالی و اداری مدیرعامل به ایشان واگذار شد و در كابینه شهید رجایی و همچنین دوره اول ریاست جمهوری آیت الله خامنه‌ای عهده‌دار سمت وزیر پست و تلگراف و تلفن شد.
شهید قندی با توجه به وضعیت مخابراتی كشور و دنیا، چه تصمیماتی گرفت؟
زمانی كه دكتر قندی وزیر شد، در دنیای مخابرات، سیستم‌های الكترومكانیكی و نیمه الكترونیكی جایش را به الكترونیك و دیجیتال می‌داد، شهید قندی به منظور ارتقاء دانش فنی كاركنان مخابرات، تعدادی از نخبگان را انتخاب كرد تا به چند كشور سفر كنند و با جدیدترین فناوری‌های مخابراتی آشنا شوند، گزارش‌هایی كه این افراد دادند پایه‌ای برای تصمیم‌سازی در مورد تغییر سیستم‌های مخابراتی و تدوین طرح‌های توسعه مخابرات شد. یكی از كارهای اساسی شهید قندی فعال كردن مركز تحقیقات مخابرات ایران با همكاری مهندسان متعهد و انقلابی بود، این مركز در اوایل دهه 1350 با همكاری مشترك وزارت پست و تلگراف و تلفن ایران و ژاپن تشكیل شده بود كه عملاً فعالیتی نداشت. از اقدامات اساسی دیگر در زمان وزارت شهید قندی آغاز خودكفا كردن مخابرات در استان‌های بزرگ بود كه استان فارس به عنوان پایلوت انتخاب شد.
بعد از شهادت شهید قندی، در دوران وزارت آقای نبوی چكار می‌كردید؟
بعد از شهادت دكتر قندی و انتخابات ریاست جمهوری، مهندس نبوی به عنوان وزیر پست و تلگراف و تلفن منصوب و اعضای هیأت مدیره مخابرات تغییر كردند. در آن زمان اینجانب كارشناس و مشاور دفتر مدیر عامل شدم، آقای دكتر بانكی كه از دانش‌آموختگان دبیرستان علوی بودند به عنوان رییس سازمان برنامه و بودجه و عضو مجمع عمومی شركت مخابرات منصوب شد و از من دعوت كرد كه برای مدیریت مخابرات سازمان برنامه و بودجه به آن سازمان مأمور شوم ولی آقای نبوی با این پیشنهاد موافقت نكرد و از سال 60 تا 64 بنده با عنوان رییس دفتر برنامه‌ریزی و كنترل برنامه شركت مخابرات ایران انجام وظیفه كردم. بعد از سال 64 كه دوره اول ریاست جمهوری آقای خامنه‌ای تمام شد، آقای مهندس غرضی به عنوان وزیر پست و تلگراف و تلفن به مجلس شورای اسلامی معرفی و با اخذ رأی اعتماد به این سمت منصوب شد.
چگونه با آمدن مهندس غرضی مجددا به هیأت مدیره مخابرات بازگشتید؟
پس از آن كه مهندس غرضی وزیر شدند، من از سوی یكی از نمایندگان مجلس كه عضو كمیته مخابرات بودند به ایشان معرفی شدم، علاوه براین، وی گزارش نقاط ضعف و مشكلات مخابرات در دوران مهندس نبوی را مطالعه كرده بود و در مورد آن با من به عنوان مدیر وقت برنامه‌ریزی و كنترل برنامه‌ها صحبت كرد و با پیشنهاد ایشان من مجدداً با تصویب مجمع عمومی به عنوان یكی از اعضای هیأت مدیره مخابرات منصوب و تا سال 76 كه 12 سال دوران وزارت مهندس غرضی بود در همین سمت مشغول به كار بودم. ضمناً اختیارات وزیر در خصوص تصویب چارت‌های سازمان و تشكیلات شركت و همچنین مسوولیت كمیته تخصیص (فنی) را بر عهده داشتم. از سال‌ 72 تا 76 با حفظ سمت عضو هیأت مدیره شركت، مدیریت مركز تحقیقات مخابرات ایران را برعهده داشتم و همچنین مسوولیت كمیته مطالعات خصوصی‌سازی و واگذاری فعالیت‌های پشتیبانی به بخش‌های تعاونی و غیردولتی به من محول شد.
مخابرات در آن زمان چه وضعیتی داشت و مهم‌ترین اقدامات غرضی چه بود؟
مهندس غرضی در سال اول مسوولیتش مدیر عامل تعیین نكرد و خودش این مسوولیت را برعهده گرفت ولی چون از طرف مجلس شورای اسلامی دوشغله بودن مطرح شد، ایشان مرحوم مهندس نراقی را به عنوان مدیرعامل مخابرات معرفی و منصوب كرد. در زمان جنگ و تحریم اقتصادی، غرضی اقدامات گسترده‌ای برای كاهش وابستگی صنعت مخابرات و طراحی و تولید تجهیزات مخابراتی در داخل كشور داشت كه در طول مدت چهارسال موجب 90درصد صرفه‌جویی ارزی در اجرای برنامه‌های توسعه شد. آقای غرضی در دورانی كه سهمیه ارزی وزارتخانه به صورت خیلی محدود تخصیص داده می‌شد، اگر بعضی از دستگاه‌ها در طول سال قدرت جذب و هزینه سهمیه ارزی خود را نداشتند اعلام آمادگی می‌كرد كه با تصویب هیأت دولت و خرید سهمیه ارزی آنها ،سرعت اجرای برنامه‌های توسعه مخابرات را زیاد كند.
كار اساسی دیگری كه در دوران غرضی انجام شد، تشكیل شركت‌های مخابرات استانی بود. در آن زمان، ادارات كل مخابرات استان‌ها، خودكفای واقعی نبودند، البته طول سال‌های دهه 60 به استان‌ها امكانات و اختیار برای استقلال داده شد، اما تا زمان تصویب قانون جدید مستقل نبودند، با هدف تمركز زدایی لایحه تشكیل شركت‌های مخابرات استان را به مجلس ارایه و با پیگیری زیاد این طرح در سال 74 تصویب شد و از آن سال به بعد، هر شركت استانی به صورت مستقل دارای مدیرعامل و هیأت مدیره شد.
نظر به اینكه سهم مركز تحقیقات مخابرات ایران از بودجه وزارت پست و تلگراف و تلفن خیلی كم و ناچیز بود با پیشنهاد مهندس غرضی و موافقت مجمع عمومی شركت مخابرات ایران تأمین نیازهای مركز تحقیقات به شركت مخابرات محول و براساس آن قرارشد مخابرات درصدی از بودجه سالیانه خود را به این نیت به مركز تحقیقات بدهد و این امر موجب رشد و شكوفایی فعالیت‌های مركز تحقیقات مخابرات و ابداع طرح‌های جدید تولید تجهیزات مخابرات و همچنین برنده شدن جایزه جشنواره‌های سالانه خوارزمی شد.
مخابرات ایران از بدو تأسیس درسال 1350 تا سال 1366 تراز مالی مصوب نداشت و با پیگیری مجدانه آقای غرضی صورت‌های مالی مخابرات از سال 50 تا 70 رسیدگی شد و ما توانستیم، در سال 70 حساب به روز داشته باشیم. موضوع دیگر طراحی فیبرنوری بود كه قرار بود جایگزین كابل‌های مسی شود. در زمان وزارت نبوی طراحی كابل نوری بین مراكز تلفن شهرهای بزرگ آغاز شد و در زمان مهندس غرضی قرار شد در مسیر جاده‌ها نیز فیبر نوری اجرا شود. طرح مهم دیگری كه در زمان غرضی اجرا شد، كابل دریایی جاسك- فجیره به طول 200 كیلومتر بود، كه ارتباط مستقیم بین ایران و امارات را برقرار كرد و بعد هم به سایر كابل‌های ارتباطی بین المللی متصل شد و در ماه‌های اول بهره‌برداری از این كابل، با صرفه‌جویی حاصل در پرداخت‌های ارزی مكالمات بین‌الملل هزینه آن جبران شد.
نكته قابل توجه این‌كه در اوایل دهه 60 متوسط توسعه سالیانه مخابرات سالی 60 هزار شماره تلفن بود و با پایان یافتن جنگ تحمیلی و سرعت گرفتن برنامه‌های توسعه و افزایش تعداد و ظرفیت كارخانجات تولید تجهیزات مخابراتی در داخل كشور، در اوایل دهه 70 متوسط توسعه سالیانه مخابرات از سالی یك میلیون شماره هم بالاتر رفت.
چالش‌های شما در دوران مسوولیت‌تان چه بود؟
در اوایل دهه 1350 با بالارفتن قیمت جهانی نفت و افزایش درآمدهای ارزی دولت ایران، طی قراردادهای تحمیلی رژیم گذشته مشاور از خارج می‌آوردند و حدود هشت هزار نفر از مشاورین خارجی به مخابرات آمدند كه بیشتر آنها امریكایی و تعدادی هم سوئدی و ژاپنی و آلمانی و ... بودند. بعد از پیروزی انقلاب شكوهمند اسلامی، مشاوران آمریكایی رفتند، اما قراردادهایشان از نظر حقوقی طوری پیش‌بینی شده بود كه علی‌رغم آن همه پول‌هایی كه گرفته بودند و حقوق‌های آنچنانی كه داشتند با طرح شكایت در دادگاه‌های بین الملل ادعای خسارت كردند. به همین دلیل بعد از انقلاب كمیته‌ای برای بررسی قراردادها، در شركت مخابرات تشكیل شده بود و به كمك دفتر حقوقی پاسخ‌هایی برای ادعای ضرر و زیان آن‌ها تهیه شد. با توجه به این‌كه من ده سال قبل از انقلاب در مخابرات بودم و با عملكرد آن‌ها آشنایی داشتم، چند بار با مشاوران حقوقی به دادگاه لاهه رفتم تا از حق و حقوق شركت مخابرات دفاع كنم و در این سفرها آقای دكتر شرافت عضو هیأت مدیره وقت مخابرات ایران، تحصیل‌كرده آمریكا و مسلط به زبان انگلیسی و رییس كمیسیون بررسی قراردادها بودند با ما همراه بودند، ما موفق شدیم و رقم مورد ادعای این مشاوران خارجی را تبدیل به صفر كنیم.
چالش دیگر در زمان شهید قندی این بود كه تعدادی از زیر مجموعه‌های داخل مخابرات با اجرای فاز دوم طرح توسعه تلفن خودكار بین شهری (STD ) مخالفت می‌كردند، یك بار شهید قندی مدیران و كارشناسان فنی مخابرات را به سالن كنفرانس دعوت و با توضیحات علمی برای آنان استدلال كرد كه استفاده از فناوری‌های پیشرفته ضرورت دارد و توسعه به صورت خودكار باید گسترش یابد و در نهایت همه مجاب شدند.
از سوی دیگر در زمان مهندس نبوی ظرفیت اسمی تولید كارخانجات مخابراتی ایران 120 هزار شماره سوئیچ مراكز تلفن شهری بود، ولی عملاً به 60 هزار شماره هم نمی‌رسید و این مسأله اعتراض و نارضایتی متقاضیان تلفن را كه چندین سال در انتظار بودند ایجاد كرده بود.
مشكل دیگر مقاومت تعدادی از پرسنل فنی در مراحل گذر از آنالوگ به دیجیتال بود كه در برابر استفاده از تجهیزات دیجیتالی به دلیل عدم آگاهی علمی، خیلی سخت مقاومت می‌كردند.
مشكل بعدی جمع‌آوری تلگراف پس از استفاده از فاكس (نمابر) بود كه سروصدا به راه انداخت. عده‌ای كه در بخش تلگراف كار می‌كردند افراد را تحریك می‌كردند تا برای نمایندگان طومار بفرستند و هرچندوقت یكبار ما باید به مجلس می‌رفتیم تا در این‌باره توضیح بدهیم، در آن زمان مخابرات 80 هزار كارمند داشت كه 8 هزار نفر در بخش تلگراف، در روستاها و شهرها كار می‌كردند. آمار عملكرد آن‌ها بیان‌گر كاهش تعداد تقاضاهای ارسال تلگراف بودكه نشان می‌داد ادامه این بخش اقتصادی نیست.
در دوران جنگ تحمیلی ایستگاه مخابرات ماهواره شهید قندی (اسدآباد) توسط رژیم صدام بمباران و منهدم شد و ارتباطات بین الملل ماهواره‌ای كشور قطع شد، ولی با لطف خداوند و كوشش همكاران متعهد و باهمت آقای مهندس صفری كه عضو هیأت مدیره و معاون توسعه و مهندسی مخابرات بود، در ظرف یك ماه ایستگاه جدید مخابرات ماهواره‌ای بومهن ساخته و راه‌اندازی شد، كه البته در حال حاضر در سه نقطه كشور ایستگاه مخابرات ماهواره‌یی در حال كار است.
كار اساسی دیگر ورود تلفن همراه به شبكه مخابراتی كشور بود، بعضی از نمایندگان محترم مجلس ابتدا مخالف آن بودند و آن را لوكس می‌دانستند. نصب اول مركز تلفن همراه با ظرفیت 10 هزار شماره و قیمت هر خط 500 هزار تومان بود كه ابتدا آمار متقاضی آن كم بود اما یكباره قیمت آن در بازار سیاه به دو میلیون تومان افزایش یافت. بعد كه مجلس به این دلیل به غرضی اعتراض كرد. مهندس غرضی پاسخ داد شما گفتید توسعه ندهید. بعد از این ماجرا مجلس اجازه توسعه داد، از زمانی كه مجموع تلفن‌های كشور به سه میلیون مشترك رسید شركت مخابرات ایران سودده شد و الان بیش از 40 میلیون مشترك دارد.
رابطه شما با سازمان برنامه و بودجه چگونه بود؟
سازمان برنامه و بودجه در دوران مدیریت‌های مختلف شرایط متفاوتی داشت، زمانی كه نبوی وزیر و بانكی رییس سازمان برنامه و بودجه بود، در جلسات با سازمان برنامه و بودجه، دكتر بانكی مدافع برنامه‌های مخابرات بود. اما در زمان وزارت مهندس غرضی، آقای روغنی زنجانی رییس سازمان برنامه و بودجه بود و ظاهرأ به دلیل تفاوت جناح سیاسی با مهندس غرضی، اغلب با برنامه‌های توسعه مخابرات مخالفت می‌كردند، در صورتی‌كه مجموعه مخابرات دلایل اقتصادی و علمی و فنی و مدیریتی داشت و در نهایت رییس جمهور با میانجی‌گری این تعارضات را فیصله می‌دادند.
رابطه شما با مجلس چگونه بود؟
رییس كمیسیون پست و مخابرات مجلس در دوره اول مرحوم آقای مهندس بازرگان بود و یك نفر از نمایندگان عضو كمیسیون نیز سابقه كار در مخابرات را داشت. در دوره‌های بعدی مجلس نیز تعدادی از اعضاء كمیسیون پست و مخابرات سوابق مخابراتی داشتند. به این ترتیب وقتی در مجلس با نمایندگان جلسه داشتیم، فقط بحث تكنیكی داشتیم و تعامل ما به طور كلی آسان بود، مهندس غرضی به آن‌ها می‌گفت: مخابراتی‌ها تكنوكرات هستند اجازه بدهید با مصوبات شما كار مردم را راه بیندازند، بحث و جدل‌های سیاسی را هم با من داشته باشید.
با تشكر از حضورتان در این مصاحبه