IPTV سیستمی را توصیف میكند كه در آن با استفاده از پروتكل اینترنت بر روی یك زیرساخت شبكه خدمات تلویزیون دیجیتال ارائه میشود كه این اتصال میتواند توسط یك اتصال با پهنای باند وسیع در اختیار كاربر قرار بگیرد. در واقع IPTV یك فناوری جدید است كه دنیای تلویزیون و اینترنت را به هم پیوند میدهد و محصول همگرایی صنعت رایانه، مخابرات و مولتی مدیا (چند رسانهای) است كه در تمام زمینهها از جمله صنایع، پزشكی، آموزش و برنامههای درسی و كتابخانهها كاربرد فراوانی دارد.
فناوری اطلاعات به مجموعهای از ابزارها و روشها گفته میشود كه برای تولید، پردازش و عرضه اطلاعات به كاربر انسانی به كار میرود. فناوری اطلاعات در "دایره المعارف كتابداری و اطلاعرسانی" چنین تعریف شده است:" مجموعه ابزارهای اطلاعاتی اعم از وسایل ارتباط از راه دور، ابزارهای دیداری و شنیداری و ماشینهای مربوطه، توام با دانش و شیوه استفاده از آنها در تولید، پردازش اطلاعات به منظور انتقال اطلاعات به جامعه استفاده كننده."
از ورود فناوری اطلاعات به كتابخانهها مدت زیادی نمیگذرد، اما تاثیرات آن بس شگفت انگیز بوده است. تغییر در نظام امانت كتاب، دسترسی به روزآمدترین اطلاعات در پایگاههای اطلاعاتی، كتابخانههای دیجیتالی و استفاده از سامانههای قوی جستجو، همگی از امكاناتی هستند كه فناوری اطلاعات فراهم نموده است. اما كاركرد آموزشی و اشاعه اطلاعات از اصلیترین اهداف آنهاست كه در این راستا استفاده از فناوری جدید IPTV به ویژه در حالت ذخیره شده (VOD) میتواند كتابخانهها و مراكز اطلاع رسانی را در راستای اهدافشان یاری رساند.
اشاعه اطلاعات
در دایره المعارف "كتابداری و اطلاع رسانی" آمده است: این اصطلاح به جنبهای از خدمات اطلاع رسانی گفته میشود كه به ارائه و انتقال اطلاعات، به ویژه اطلاعات جدید و روزآمد میپردازد.
اشاعه اطلاعات مستلزم آگاهی نسبت به علایق و نیازهای استفاده كنندهگان و روزآمد نگه داشتن دانش آنان یا توزیع به موقع اطلاعات مرتبط و مناسب (SDI) به منظور برآورده ساختن نیازهای متخصصین میباشد.
مهمترین نقش اطلاعرسانی اشاعه اطلاعات است. اطلاعات باید به صورت موضوعی و بسته بندی شده در اختیار علاقمندان قرار بگیرد. راههای مختلفی برای اشاعه اطلاعات وجود دارد كه همه آنها باید مورد توجه قرار بگیرد.
اصول اشاعه اطلاعات
خدمات اشاعه اطلاعات معمولا به گونهای طراحی میشود كه اطلاعات مناسب، به شكل مناسب و در زمان مناسب به استفاده كننده ارائه بشود و برای تحقق این امر اصول زیر مدنظر قرار میگیرد:
1- اطلاعات نیاز استفاده كننده را تامین كند.
2- ارائه یا انتقال اطلاعات به موقع صورت گیرد.
3- اطلاعات از كیفیت لازم برخوردار باشد.
4- شكل و ارائه چگونگی انتقال اطلاعات با توجه به ویژگیهای مخاطبان طراحی گردد.
5- اطلاعات ارائه شده روشن، دقیق و به سادگی قابل فهم باشد.و...
الزامات و ضرورتها
اشاعه اطلاعات را از ارزندهترین و مهمترین خدمات هر كتابخانه و مركز اطلاعرسانی دانستهاند. در واقع مهمترین رسالت كتابخانهها و مراكز اطلاع رسانی اشاعه دانش و اطلاعات است. دلایل اهمیت و ضرورت ارائه و اشاعه اطلاعات را میتوان عبارت دانست از: 1-فزونی انفجارگونه اطلاعات 2-لزوم روزآمد نگه داشتن دانش متخصصان حوزههای مختلف علمی 3-توجه به صرفهجویی در وقت و هزینه استفاده كنندگان 4-تلاش به منظور افزایش تقاضا و بازاریابی برای خدمات اطلاع رسانی و كسب منابع مالی برای كتابخانهها و مراكز اطلاع رسانی.
اشكال اشاعه اطلاعات
اشاعه اطلاعات به شیوههای مختلف صورت میپذیرد. این شیوهها از لحاظ نوع رسانه و منابع به دو گروه عمده چاپی و الكترونیكی تقسیم میشود.
استفاده از اینترنت، گونهای از اشكال اشاعه اطلاعات به صورت الكترونیكی است. استفاده از منابع الكترونیكی دارای مزایایی از قبیل امكان استفاده در محیط شبكه، سرعت انتقال بالا، اشتراك در منابع و صرفهجویی در هزینه، حجم اندك ذخیرهسازی، امكان تكثیر آسان اطلاعات، سرعت و هزینه پایین، امكان استفاده از فنآوری چند رسانهای و بسیاری از مزایای دیگر است.
تاریخچه IPTV
در سال 1994 بخش خبری شركت پخش آمریكاییABC با نام "World News Now " به عنوان اولین برنامه تلویزیونی بر روی اینترنت پخش شد كه برای پخش آن از نرمافزار ویدئو كنفرانس
"Cu-See-Me " استفاده شد.
Cu-See-Me : این واژه با تلفظ "see you see me " یك برنامه كنفرانس ویدیویی است كه كپیرایت آن، برای دانشگاه كورنل و همكاران آن محفوظ مانده است و كاربران اینترنت میتوانند از آن استفاده كنند. با استفاده از یك منعكس كننده، چندین گروه در مناطق مختلف میتوانند در حالی كه از كامپیوترهای شخصی خود استفاده میكنند، با هم در یك كنفرانس Cu-See-Me شركت كنند. این نرم افزار ارتباط تصویری كاملا رنگی، ارتباط صوتی، پنجره chat و ارتباطات وایت برد را امكان پذیر میكند.
در ژانویه 1998 شركت رادیو اینترنتی Broad cast.com/AudioNet اولین برنامههای تلویزیونی خودش را توسط شبكه اینترنت از روی تلویزیون WFAA-TV پخش كرد. و سپس در 10 ژانویه 1998 پخش این برنامهها را از تلویزیون KcTu-Lp دنبال كرد.
در گذشته این فن آوری به علت پهنای باند اندك شبكههای اینترنتی رشد چشمگیری نداشته است ولی پیشبینی میشود با توسعه پهنای باند و استفاده عموم مردم از شبكه اینترنت، تكنولوژی IPTV رشد چشمگیری داشته باشد.
پهنای باند ترجمه لغت به لغت اصطلاح Bandwidth است.در بعضی جاها این اصطلاح را "عرض باند"هم ترجمه كردهاند. اگر بخواهیم درك خوبی از معنای این اصطلاح داشته باشیم بد نیست به این مثال توجه كنید: اتوبانی را درنظر بگیرید، معمولا هر اتوبان یا بزرگراه دارای چند خط(Line ) یا باندBand) ) است كه ظرفیت این بزرگراه را معین میكند. مثلا اگر بزرگراهی دارای 2 خط باشد طبیعتا به طور همزمان و از یك نقطه از بزرگراه فقط 2 عدد ماشین امكان عبور دارند و اگر بزرگراهی دارای 4 خط یا باند باشد به طور همزمان 4 ماشین امكان عبور از كنار هم را دارند.
خوب حالا كافی است در این مثال به جای ماشین، بیت(Bit ) و به جای بزرگراه یا اتوبان، سیم یا فیبر نوری كه در واقع محیط انتقال اطلاعات هستند، بگذارید. در واقع پهنای باند یا عرض باند به شما میگوید به طور همزمان چند بیت میتواند از كنار هم رد شوند یا در طول محیط ارتباطی شما با شبكه جابهجا شوند.
در وسایل مخابراتی و ارتباطی، این مودمها هستند كه وظیفه رد وبدل كردن اطلاعات را بر عهده دارند. به عبارت دیگر، هر چه توانایی مودم شما بیشتر باشد، میتواند حجم بیشتری از اطلاعات را بر روی محیط انتقال جابه جا كند. واحد انتقال اطلاعات نیز بیت در ثانیه است.
ابقا یا حذف رسانههای قدیمی
رسانههای تازه، امتداد رسانههای پیش از خود هستند. زمانی كه با اختراع رادیو، تصور عمومی بر حذف روزنامهها بود، شاهد كاربرد تكمیلی و موفق این دو رسانه در كنار یكدیگر بودیم. همچنین با ظهور اینترنت بسیاری اندیشه نابودی تلویزیون را در سر میپروراندند، حال آنكه آنچه به تمامی شاهدش هستیم، حضور فعال رسانههای مختلف در كنار یكدیگر است كه نه تنها سبب كمرنگ شدن یك رسانه نشده است، بلكه موجب تغیر كاركرد رسانه و به روزرسانی كاملا مفید آن بوده است. رسانههای جدید امتداد نیازهای بشری است كه هر كدام از آنها به شیوهای تازه نیازهای مخاطبان زمان خود را برطرف میسازند و به رسانههای پیش از خود افقی جدید را نشان میدهند.
در كشورهای توسعه یافته میزان استفاده از اینترنت به مراتب بیشتر از تلویزیون است. ظهور تلویزیون اینترنتی كه تركیبی از امكانات فناوریهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی در كنار تلویزیون سنتی است، با به وجود آمدن مفهوم ITV ، به وجود آمد.
تلویزیون اینترنتی چیست؟
تغییرات و پیشرفت سریع تكنولوژی در زمینههای مختلف و ایجاد نیازهای جدید، تكنولوژی رایج تلویزیونی را به نوگرایی و تغییر بنیادی واداشته است. برخی از شبكههای مشهور تلویزیونی جهان، چند سالی است به فكر این موضوع افتادهاند كه محدودیت زمان و مكان را برای مخاطبان خود حذف كنند.
اكنون روش پخش جدید تلویزیون پروتكل اینترنتی (IPTV )، نوید تحول بزرگتری در این عرصه را میدهد كه مورد حمایت صنعت مخابرات قرار گرفته است. تلویزیون اینترنتی (ITV) دنیای تلویزیون و اینترنت را به هم پیوند میدهد و محصول همگرایی صنعت رایانه، مخابرات و مالتیمدیا است و نتیجه پیشرفت فناوریهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی به حساب میآید.
نحوه ارائه تكنولوژی ITV
این تكنولوژی جدید درحال حاضر به دو شیوه ارائه میگردد:1-اینترنت محور 2- تلویزیون محور
اینترنت محور: در این حالت موسسات رادیویی و تلویزیونی، ضمن قراردادن برنامههایشان روی آنتن به كاربران خود این اجازه را میدهند كه از طریق اتصال به اینترنت قادر باشند تا حدی در برنامهها دخل و تصرف كرده و آنچه را كه میخواهند دریافت كنند. در این حالت صفحات پخش برنامه به گونهای طراحی میشود كه در پایین، بالا یا اطراف آن، آیكونهایی وجود دارد كه مخاطب با كلیك كردن روی آن بتواند از امكانات خاص تلویزیون مجازی استفاده كند.
تلویزیون محور:در این حالت كامپیوتر به تلویزیون وصل میشود. صفحات پخش برنامه مانند حالت قبل دارای آیكونهایی جهت درگیر كردن هر چه بیشتر مخاطب با برنامه میباشد. بدین صورت هنگامی كه در حال دیدن برنامه مورد علاقه خویش هستید میتوانید با استفاده از Set-Top-Box خود كه شامل یك رایانه، كیبورد و مودم است، پیام خویش را از طریق شبكه برای فرستنده برنامه ارسال كنید و فرستنده یعنی موسسه رادیویی و تلویزیونی پس از دریافت پیام شما، امكانی را كه درخواست كردهاید در اختیار شما خواهد گذاشت.
مزایای تلویزیون اینترنتی
هدف از پیدایش فناوری جدید تلویزیون اینترنتی، حفظ بیننده و ایجاد روشهای جدید استفاده از تلویزیون است. نحوه كار تكنولوژی فوق به این صورت است كه مخاطبان تلویزیون در حین دریافت برنامههای تلویزیون، قادر هستند از طریق اینترنت به بانك اطلاعاتی شبكه مورد نظر دست پیدا كنند و به صورت آنلاین در آنچه مشاهده میكنند دخل و تصرف كنند. هر كاربری خود تعیین میكند كه چه چیزی را و چگونه میخواهد ببیند.
امكان دیگر تلویزیون اینترنتی جدول زمان بندی پخش برنامههاست و مزیتش این است كه كاربر میتواند زمان پخش یك برنامه را تغییر داده، یا برنامه دلخواه خود را رزرو كند و بعد با پیغامی كه داده میشود از زمان پخش آن برنامه باخبر شود، و یا اینكه كاری كند كه برنامه به طور خودكار برای او ذخیره بشود. یكی دیگر از قسمتهایی كه در آن پویایی تلویزیون اینترنتی دیده میشود بخش سفارشات خرید اجناس، موسیقی یا فیلم دلخواه است. فرض كنید كالایی را در تلویزیون دیدهاید و میخواهید از مدل هایدیگر آن محصول هم مطلع شوید و سفارش خرید دهید. در تلویزیون اینترنتی این امكان فراهم شده است، در صورتی كه هم اكنون ما برای چند ثانیه تبلیغ یك مدل از كالایی را میبینیم و برنامه بعدی شروع میشود.
ITV نیز این امكان را فراهم میآورد كه هنگام لذت بردن از یك موسیقی از مشخصات آهنگ با خبر شوید و آن موسیقی را خریداری یا بارگذاری كنید.حتی میتوانید با ITV سینمای مجازی را به خانه بیاورید.
كاربرد دیگر آن مشاهده یك رویداد از زوایای مختلف و مشاهده همزمان آن از دو زاویه مختلف با استفاده از امكان تماشای تصویر در تصویر است. در قابلیت تصویر در تصویر فرد میتواند بدون خارج شدن از كانال فعلی به "گشت و گذار در بقیه كانالها " بپردازد و به سرعت و بدون تاخیر كانالها را تعویض نماید كه این مساله مزیت بزرگی محسوب میشود، چرا كه در انواع دیگر خدمات پهنای باند دیجیتال، تعویض كانالهای تلویزیونی با تاخیر اندكی صورت میگیرد.
در تلویزیون اینترنتی، كاربر به تمام محتوای مورد نیاز از بخشها، شاخهها و حرفههای گوناگون در هر زمانی دسترسی خواهد داشت كه به این شكل یك طرفه بودن ارتباط بین رسانه و كاربران فراموش شده و شكل جدیدی از تعامل بین كاربر و رسانه ایجاد میشود.
انواع IPTV
IPTVها هم تصاویر تلویزیونی زنده (چند رسانهای) و هم تصاویر تلویزیونی ذخیره شده (بر اساس تقاضای افراد)یا VODرا پخش میكند. برای برگراندن تصویر و مرور دوباره آن یا به كامپیوتر یا یك سیستم نمایشی كه به تلویزیون وصل میشود، نیاز داریم. تصاویر در فرمتهای انتقالی MPEG2 و MPEG4 پخش میشود و در صورتی كه زنده باشد با IP Multicast و در صورتی كه به صورت ذخیره شده پخش شوند(VOD ) توسط IP Unicast منتقل میشوند.
انواع فرمتهای استاندارد
MPEG1-1 : شامل تعدادی استاندارد برای فشردهسازی صدا و تصویر میباشد كه توسطMoving Picture Expert Group در 1990 وضع شد. MPEG1 استاندارد VCD میباشد كه كیفیتی مشابه نوارهای VHS دارد.MP3 استاندارد معروف آن در پخش صدا میباشد.
2-MPEG2: استاندارد رایج در تصاویر فرستندههای ماهوارهای و DVD و دارای كیفیت بالا میباشد. تصاویر تلویزیونی دارای 50 تصویر در ثانیه میباشد و از دو روش در هم بافته و غیر در هم بافته استفاده میكند. استاندارد MPEG2 از هر دوی این روشها پشتیبانی میكند. این استاندارد همچنین از گروه زیادی از دستگاهها و سیستمهای با رزولوشنهای مختلف حتی پایین پشتیبانی میكند.
3-MPEG4 : MP4 مخفف MPEG4 استاندارد ISO/IEC (معیار عمومی برای انواع مختلف سازمانهای بازرسی كننده) است كه توسط MPEG ارائه شده است. این كمیته توسعه MPEG1 و MPEG2 را نیز بر عهده داشته است. این كلمه سرآمد Moving Picture Expert Group است كه فرهنگستان فارسی ترجمه "نماوا" را برای آن پیشنهاد كرده است.
این استاندارد تاثیر چشمگیری در صنعت چند رسانهای و به خصوص ارائه فیلمهای ویدیویی روی CD و تلویزیونهای دیجیتالی داشته است. MPEG4 نتیجه تلاش بینالمللی صدها محقق در سرتاسر جهان است كه با نام استاندارد ISO/IEC14496 در اكتبر 1998 نهایی شد.
MP4 یكی از مصطلح ترین مخففهایی است كه به جای MPEG4 به كار رفته است كه امكان ذخیره فایلها با حجمی كمتر از فایلهای با قالب DVD (تقریبا 10 درصد حجم اصلی فایل) است كه به راستی در اینترنت یك مزیت محسوب میشود. MP4 برای پخش كنندهها (Broadcaster ) طراحی شده بود تا با بهبود پخش زنده ویدیو در اینترنت در این راه به موفقیت بیشتری دست یابند. به عبارت دیگر هدف این بود كه این قالب تنها برای پخش روی اینترنت حفظ شود و امكان ذخیره آن نباشد. اما با دسترسی هكرها به اطلاعات مربوط به آن در سایت ماكروسافت و پخش آن روی اینترنت، این رویا به تحقق نپیوست.
IP Multicast و IP Unicast
آدرس دهی IP : به منظور مدیریت و اشكال زدایی شبكههای مبتنی بر پروتكل TCP/IP ، میبایست شناخت مناسبی نسبت به تمامی جنبههای آدرسدهی IP وجود داشته باشد. یكی از مهمترین عملیات مدیریتی در شبكههای مبتنی بر پروتكل TCP/IP ، نسبت دهی آدرسهای IP مناسب و منحصر به فرد به تمامی گرههای موجود در شبكه است.
آدرسهای IP : آدرس IP ، یك آدرس منطقی و سی و دو بیتی است كه میتواند یكی از انواع زیر باشد:
Unicast : یك آدرس IP از نوع Unicast ، به یكInterface شبكه متصل شده به یك شبكه مبتنی بر IP نسبت داده میشود. آدرسهایIP از نوع Unicastدر ارتباطات "یك به یك"
( one to one ) استفاده میگردند.
Broadcast: یك آدرس IP از نوع Broadcast در ارتباطات از نوع "یك به همه
"(one –to- every one ) استفاده میشود.
Multicast : یك آدرس IP از نوع multicast ، آدرسی است كه یك یا چندین گره را قادر به گوش دادن به سگمنتهای مشابه و یا متفاوت مینماید. آدرسهای فوق از نوع "یك به چند
"(one-to-(manyرا فراهم میكند.
در سیستم IP Multicast اطلاعات به طور همزمان به چندین كامپیوتر ارسال میگردد. در سیستمهای IPTV كه بر پایه استانداردها تولید میشوند، پروتكل اصلی مورد استفاده برای تصاویر زنده، نسخه شماره 2 "IGMP " است كه اتصال به كانال تلویزیونی را ممكن میسازد و امكان تغییر كانال را فراهم میآورد.
IGMP چیست ؟
IGMP مخفف كلمه Internet Group Management Protocol به معنای پروتكل مدیریت گروه اینترنتی است. IGMP پروتكلی برای مدیریت ارسال همزمان (Multicasting ) یك بسته اطلاعاتی مشخص برای گروهی از كاربران اینترنتی مشخص میباشد. این پروتكل جزئی از قسمت ارسال در TCP/IP با Version4 است. عملكردی توسعه یافته از Unicast به معنای تك ارسالی است. به دلیل اینكه این پروتكل دارای معایب امنیتی بارزی است، معمولا تمامی firewallها در حالت پیش فرض آن را غیر فعال میكنند.
جذابیت IPTV
یك پلاتفرمIP قابلیتهای زیادی را در اختیار كاربر قرار میدهد و مشاهده برنامههای تلویزیونی را كاملا جذاب و شخصی مینماید. برای نمونه كاربر در هنگام مشاهده یك مسابقه فوتبال، میتواند آمار مربوط به بازیكنان فوتبال را مشاهده كند و یا حتی در مواردی زاویه دوربین را تغییر دهد. حتی كاربر میتواند زمانی كه در منزل حضور ندارد، تنظیمات لازم را برای فرزندان خود انجام دهد و برای مثال یك برنامه مستند در مورد مدرسه را برای آنان نمایش دهد.
وادكستها Vodcast
به نظر میرسد پس از وبلاگها و پادكستها حالا نوبت "وادكستها " باشد كه تحول دیگری در دنیای سایبر ایجاد كنند. وادكستها (Vodcast) كه با عناوین ویدكست(Vidcast) و ویدیو پادكست
( Video Padcast )هم شناخته میشود. پادكستها تصاویر یا به عبارت سادهتر فایلهای تصویری ویدیویی هستند كه با شرایط خاص در شبكه جهانی اینترنت منتشر میشوند. وادكست در واقع نوعی از ارائه محتوای ویدیویی در بستر وب است كه از طریق آر.اس .اس(RSS) ارائه میشود. فرمول یك وادكست را میتوان اینچنین خلاصه كرد: اینترنت+ فایل ویدیویی+ فایل ایكس.ام.ال(XML) كه خروجی RSS نوعی از آن است.
كلمه وادكست برگرفته از دو كلمه (VOD) و كست (Cast) است. در اینكه "كست" مخفف كلمه "برودكستینگ" (Broadcasting ) به معنای انتشار است، شكی وجود ندارد. اما در مورد قسمت اول كلمه یعنی "واد" در منابع مختلف توضیحات متفاوتی ارائه شده است. "واد"(VOD) در جایی كوتاه شده عبارت (Video On Demand ) ذكر شده و در جایی دیگر گفته شده (Video Podcast) . در ابتدا به اختصار به vidcast و سپس به جهت هم آوایی با كلمه پادكست به وادكست تبدیل شده است.
كاركرد IPTV
كاركرد آموزشی وادكستها و ITV ها شاید یكی از اصلی ترین كاربردهای آنها باشد. بسیاری از موسسات آموزشی و دانشگاهها دورههای آموزشیشان را به صورت واد كست برای دانشجویان و علم آموزانشان عرضه می كنند. روابط عمومی نهادها و سازمانها هم از امكان وادكستینگ در وب سایتهای سازمانی به عنوان ابزاری برای نوع دیگری از ارائه محتوا و برقراری ارتباط با مخاطب استفاده میكنند. مثلا سایت جهانی یونیسف در كنار بخش اخبار متنی و صوتی، فایلهای ویدیویی را در بخش وادكست عرضه میكند. همینطور سایت وزارت اطلاعات، ارتباطات و هنر سنگاپور بخشی با عنوان وادكست دارد.
بنابراین با استفاده از این فناوری در كتابخانهها و مراكز اطلاع رسانی، میتوان این مراكز را در رسیدن به اهداف آموزشی و پژوهشی خود، یاری بخشید و همگام با آن شاهد رشد و پیشرفت دانش و تكنولوژی در جامعه باشیم.