پیشرفت فناوری و توسعه فناوری های سیار منجر به شكل گیری نوع جدیدی از تجارت الكترونیكی تحت عنوان تجارت سیار شده است. در این نوع تجارت، ارتباطات به صورت سریع و بی سیم صورت می گیرد. تجارت سیار عبارت است از خرید و فروش كالاها و خدمات با استفاده از وسایل بی سیم از قبیل تلفن های همراه یا كمك داده های شخصی . در تعاریف دیگر، تجارت سیار به "هر گونه انتقال الكترونیكی یا تبادل اطلاعات كه بوسیله یك ابزار سیار و از طریق شبكه سیار انجام می شود و طی آن ارزش حقیقی یا پیش پرداخت پولی در قبال دریافت كالا، خدمات یا اطلاعات منتقل می گردد" تعریف می شود. یا در شكل ساده تر به "فرآیندی اطلاق می شود كه طی آن تبادلات تجاری از طریق شبكه های مخابراتی سیار و با استفاده از ابزارهای پرداخت، ارتباط یا اطلاعات سیار نظیر گوشی های تلفن همراه یا سایر ابزارهای دیجیتالی مشخص انجام شود".
هرچند توسعه تجارت سیار با محدودیت هایی نظیر استانداردهای چندگانه، محدودیت باندهای ارتباطی، محدودیت عملیاتی، اندازه های محدود صفحه نمایش و سایر محدودیت های فیزیكی در ابزارهای سیار روبرو است، لیكن تجارت سیار همزمان با توسعه قابلیت های ابزارهای سیار، نرم افزارهای كاربردی، استانداردسازی شبكه ها و سازگار كردن این ابزارهای سیار، نرم افزارهای كاربردی، استاندارد سازی شبكه ها و سازگار شدن این ابزارها با فرهنگ های مختلف جوامع بشری، رشدی فزاینده را تجربه می كند. ضریب نفوذ ابزارهای سیار بالاتر از هر فنآوری دیگری است و این مسئله تجارت سیار را به شكل انقلابی جهانی در آورده است.
صنعتی كه در نتیجه رشد تجارت سیار ظهور یافته با ملاحظات و موارد قانونی گوناگونی مواجه شده است، برخی از این موارد تا كنون در حوزه تجارت الكترونیكی و قوانین اینترنت پاسخ داده شده است. به سبب شباهت های روشنی كه میان این دو حوزه وجود دارد، اكثر قوانین تجارت الكترونیكی، به ظاهر مشمول تجارت سیار نیز می گردد. با این وجود، تفاوت های كلیدی سبب شده است كه این دو صنعت، تحت قوانین یكسان با یكدیگر ناسازگار باشند. تصور آنكه قوانین تجارت الكترونیكی در تجارت سیار یكسان بوده و در نتیجه، مشكلات هر دو و راه حل هایشان یكسان می باشد، اشتباه است.
تجارت سیار و تجارت الكترونیكی دارای مشكلات مشترك بسیاری هستند. به طور خاص، هر دو شامل ملاحظات امنیتی ، محافظت از مشتری و قوانین محتوایی می باشند. به طور خلاصه، هر دو صنعت دارای مشكلات و دشواری هایی هستند كه برآمده از تراكنش های انجام شده در یك رسانه الكترونیكی می باشد. به دلیل محدودیت های شبكه ها و دستگاه های سیار، هنگامی كه مشكل تكنیكی جدیدی پیش می آید، دشواری های موجود پیچیده تر می گردد و در نتیجه ترجمه مستقیم قوانین تجارت الكترونیكی به تجارت سیار ناكافی و غیر موثر می باشد.
برخی از عمده ترین تفاوت های میان تجارت الكترونیكی و تجارت سیار، شامل موارد زیر می باشد:
در حوزه شبكه های كامپیوتری: نامتحرك بودن در مقابل تحرك ، ارتباطات پرسرعت در مقابل ارتباطات كند، كیفیت پایدار ارتباطات در مقابل ارتباطات غیر پایدار و گوناگونی كاربردها و برنامه ها در مقابل برنامه ها و كاربردهای محدود
در حوزه سخت افزار و دستگاه ها: صفحات بزرگ در مقابل صفحات كوچك، رزولوشن بالا در مقابل رزولوشن پایین، ظرفیت بالای حافظه در مقابل ظرفیت پایین حافظه، پردازشگرهای پرسرعت در مقابل پردازشگرهای كم سرعت، صفحه كلیدهای راحت، همراه با كلیدهای متنوع در مقابل صفحه كلیدهای دشوار با كلیدهای محدود
سایر موارد: ایستا و ساكن در مقابل متحرك، به صورت اشتراكی (به طور بالقوه) در مقابل شخصی، كاربران با دانش و تجربه بیشتر در مقابل كاربران با دانش و تجربه كمتر
حقوق مالكیت فكری، حریم خصوصی و قراردادها، حوزه های قانونی هستند كه سبب بیشترین چالش ها در محیط های بی سیم و تجارت سیار گشته است. حقوق مالكیت فكری و به طور خاص قانون كپی رایت، حوزه ای قانونی است كه اكثر چالش های حقوقی برخاسته از آن می باشد. محصولات اطلاعاتی، اغلب با حقوق مالكیت فكری محافظت می شوند. با این حال در محیط سیار، انواع چالش های جدیدی در این حوزه ایجاد شده است، به خصوص ملاحظاتی در زمینه سازگاری یا انطباق محتوا در اینترنت سیار بیش از گذشته مشكل ساز خواهد بود. علاوه بر محافظت قانونی، محصولات اطلاعاتی آینده بطور فزاینده ای با سیستم مدیریت حقوق دیجیتالی و سایر ابزارهای تكنیكی مجهز می شوند. از سوی دیگر، این امكان وجود دارد كه سرویس های با كیفیت بالا بوسیله توزیع انعطاف پذیر محتوا و سازگار كردن آن بر اساس زمینه ایجاد گردد. تنظیم و پیاده سازی این رویكردهای متفاوت با هم، چالشی قابل توجه خواهد بود.
حریم خصوصی حوزه قانونی بسیار مهمی می باشد. متحرك بودن، آگاهی از زمینه و فراگیری ، شبكه های كامپیوتری را به خصوصی ترین مكان های زندگی افراد وارد می كند. چنانچه در سمت شبكه ثابت، اطلاعات زمینه كه از لینك بی سیم به دست آمده مورد استفاده قرار گیرد، آگاهی از زمینه سودمندتر می گردد. به هر حال، كاربران لزوماً به فراهم كننده دسترسی به شبكه ، اطمینان نمی كنند و تمایل ندارند اطلاعات زمینه را كه آشكار كننده ملاحظات و موارد خصوصی آنان می باشد، بیان نمایند. چالش های حریم خصوصی در تجارت سیار، بسیار بیش از گذشته می باشد.
در زمینه قراردادها نیز چالش های عمده ای وجود دارد. در تجارت سیار، دانستن بخش های طرف قرارداد و شناخت موضوع قرارداد، همواره آسان نمی باشد. تعیین اینكه چه هنگامی بخش های گوناگون شریك در یك قرارداد، برای انعقاد قرار داد آماده می شوند و زمان و مكان تشكیل قرارداد نیز ممكن است مشكل ساز باشد. ساختار تكه تكه اینترنت سیار، دلیل اصلی تمامی این چالش های قراردادی می باشد.
امكان دارد چالش های قابل توجهی در سایر حوزه های قانونی نیز وجود داشته باشد. برای مثال، جهانی سازی و حركت كاربران از مكانی به مكان دیگر تحت عنوان چالش قوانین بین الملل در تجارت سیار، مهم خواهد بود. به دلیل تغییر شرایط كار، قانون كار در تجارت سیار نیز با چالش هایی روبرو خواهد شد. قوانین مالیاتی به دلیل انواع جدیدی از تراكنش های مالی، منابع و درآمدها، حركت كاربر، جهانی سازی و تغییر كار، به چالش كشیده خواهد شد. افزون بر موارد ذكر شده در بالا، حقوق جزا نیز به دلیل ظهور اشكال جدیدی از جرایم كامپیوتری و بین المللی و همچنین دشواری تصمیم در مورد اینكه آیا جرایم در محیط جدید، تحت قوانین موجود قابل مجازات می باشد یا خیر؟ به چالش كشیده شده است. همچنین قوانین ممكن است همزمان با تغییر سیستم های سیاسی با چالش هایی رو به رو گردند
ملاحظات حریم خصوصی در تجارت الكترونیكی
نگرانی های مشتریان در مورد حریم خصوصی می تواند مهم ترین عامل بازدارنده موفقیت تجارت الكترونیكی باشد. این نگرانی ها پیرامون چند اصل در حریم شخصی آنلاین است كه در زیر فهرست می شود:
خصوصیات یا مشخصات هدف: در زمان جمع آوری داده های شخصی، مشتریان باید تذكراتی كه به سهولت فهمیده می شود، پیرامون هدف جمع آوری داده ها، دریافت كنند.
محدودیت های جمع آوری: داده های شخصی كه جمع آوری می گردد، باید محدود به مواردی باشد كه تنها جهت تكمیل هدف یا اهداف مشخص شده، مورد نیاز می باشد.
محدودیت های استفاده: استفاده از داده های شخصی باید محدود به هدف یا اهدافی باشد كه در بالا مشخص گردید.
محدودیت های زمانی: داده های درون یك فرم شناسایی، نباید برای مدت زمانی طولانی تر از زمان مورد نیاز برای به انجام رساندن هدف یا اهداف اصلی نگهداری گردد.
كیفیت داده: داده های شخصی كه جمع آوری می گردد باید صحیح و كامل باشد و به صورت به روز نگهداری شود.
انتخاب: باید به مشتری حق انتخاب های مناسبی برای تأیید یا رد جمع آوری و یا استفاده از داده های شخصی داده شود.
باید به مشتری فرصت بررسی هر داده شخصی كه پیرامون او نگهداری می شود داده شود و بتواند در هر جا و زمانی كه مناسب باشد، آن را اصلاح كند، تغییر دهد، كامل كند و یا حذف نماید.
امنیت: داده های شخصی باید در مقابل ضایعات و خسارات بالقوه، دسترسی بدون مجوز یا تغییر و مداخله بدون مجوز، محافظت شوند.
برخی از نهادهایی كه اقدام به جمع آوری داده های شخصی مشتریان می كنند، برای كسب سود بیشتر، از اصول بالا تخلف می كنند. در باقی موارد، هكرها به جستجو، استخراج یا دست كاری اطلاعات شخصی برای مقاصد سیاسی یا دلایل ایدئولوژیك می پردازند. مثال های متنوعی از تجاوز كسب و كارها یا دولت ها به حریم شخصی افراد به دلیل كسب سودهای مالی گزارش شده است. ایالت ایلینویز در ایالات متحده آمریكا، توانست از طریق فروش ركوردهای اطلاعات عمومی افراد، 10 میلیون دلار در آمد سالیانه كسب كند. همچنین ایالت كالیفرنیا بیش از 49 میلیون دلار از راه فروش اطلاعات ماشین سواران به دست آورد. اداره پست آمریكا نیز اقدامی مشابه انجام داده است.
به طور كلی، دو عامل اصلی كه سبب نقض حریم خصوصی افراد در فضای سایبر می گردند، شامل موارد زیر می باشد:
الف) منافع اقتصادی و تجاری: بسیاری از شركت های اینترنتی به جمع آوری اطلاعات كاربران در حین گشت و گذار در وب می پردازند. بازاریابان آنلاین بهترین مشتریان این اطلاعات هستند و با استفاده از آنها به تدوین استراتژی های بازاریابی و پیدا كردن بازار هدف خود می پردازند. بسیاری از حقوقدانان این امر را نقض صریح حریم خصوصی افراد می دانند. یك مثال از چنین وضعیتی را در هنگام آغاز بكار سرویس ایمیل رایگان گوگل كه با مطالعه محتوای نامه های خصوصی كاربران، آگهی هایی با مضمون مشابه را برای آنان ارسال می كند، شاهد بودیم.
ب) منافع سیاسی :جنبه دیگر نقض حریم خصوصی، تجسس و مطالعه ی نامه ها، اسناد شخصی و ارتباطات كاربران توسط دستگاه های امنیتی و اطلاعاتی و یا شركت های سرویس دهنده به كاربران است. بهترین نمونه های چنین اقداماتی، قوانین محدود كننده ارتباطات الكترونیكی افراد پس از ١١ سپتامبر در آمریكا و اقدام یاهو در افشای اطلاعات یك كاربر چینی كه منجر به زندانی شدن وی شد، هستند.
مطالعه ای كه اخیراً بر روی نگرانی های عمده كاربران تجارت الكترونیكی انجام شده است، نشان می دهد كه حریم خصوصی و امنیت، به عنوان دو نگرانی اصلی مشتریان مطرح می باشد. انتظار می رود این نگرانی ها در تجارت سیار شدت یابد و این نوع از تجارت با پیچیدگی بیشتر و ریسك های افزوده ای در تراكنش های بی سیم مواجه گردد.
ملاحظات حریم خصوصی در تجارت سیار
كسب و كارهایی كه امید دارند اعتماد مشتری را جلب كرده و مشاركت او را در بازارهای بی سیم جدید افزایش دهند، باید نگرانی های مربوط به امنیت و حریم خصوصی مشتریان را حداقل سازند. اطمینان از حریم خصوصی در تجارت سیار به معنای اجابت قوانینی می باشد كه مربوط به جمع آوری و استفاده از اطلاعات شناسایی شخصی پیرامون مشتریان بی سیم و سر و كار داشتن با پیامدهای قانونی فناوری مكان یابی به عنوان یك خصیصه منحصر به فرد دستگاه های بی سیم می باشد.
نگرانی های حریم خصوصی كه توسط مشتریان تجارت الكترونیكی نشان داده می شود، قابل بسط به مشتریان تجارت سیار نیز می باشد. علاوه بر این، برخی نگرانی های جدید در حوزه امنیت و حریم خصوصی در تجارت سیار ایجاد شده است كه در نتیجه امنیت پایین تر شبكه های بی سیم، احتمال بیشتر گم شدن و یا دزدیده شدن دستگاه های موبایل و طراحی دستگاه های بی سیم می باشد كه مشكلات تكنیكی را برای كسب و كارهای بی سیم كه به دنبال رعایت قوانین حریم خصوصی و محافظت از اطلاعات مشتری هستند، ایجاد كرده است. امكان بالقوه رهگیری كاربران و تكنولوژی های پروفایل نمودن در ارائه سرویس های ناخواسته ی بر پایه مكان به مشتریان سیار یا تبلیغات ناخواسته مورد استفاده قرار می گیرد. در ادامه، موارد ذكر شده با جزئیات بیشتری تشریح می گردد.
گم شدن و یا دزدیده شدن دستگاه های موبایل: این مورد به عنوان یك چالش امنیتی در نظر گرفته می شود زیرا داده های ذخیره شده در دستگاه تلفن همراه می تواند بسیار حساس و مهم باشد. یك گزارش آماری در انگلستان حاكی از آن است كه 2900 لپ تاپ، 1300 دستگاه PDA و بیش از 62000 تلفن موبایل در تاكسی های لندن در 6 ماهه نخست سال 2001، جا گذاشته شده است. برای مقابله با این وضعیت، كاربران موبایل باید از طریق افزودن خصوصیات و امكانات جدید به دستگاه های موبایل خود كه می تواند حریم خصوصی آن ها را امن نگاه دارد، امنیت دستگاه های خود و در نتیجه حریم خصوصی خود را محافظت نمایند. این خصوصیات و امكانات ممكن است برای كاربر غیرقابل دید باشد (مانند محافظت حافظه، كنترل دسترسی به فایل ها) و یا ممكن است نیاز به تعامل با كاربر داشته باشد (مانند نرم افزار ورود _Log in_ یا استفاده از بیومتریك).
رهگیری و پروفایل نمودن: در یك محیط تجارت الكترونیكی، رهگیری به توانایی نظارت و دنبال كردن رفتار كنونی و گذشته مشتری بر پایه تعاملات او با یك كسب و كار آنلاین اشاره دارد. یك مثال مشهور از فناوری رهگیری اینترنتی برای هدف پروفایل نمودن كاربران، استفاده از كوكی ها می باشد. كوكی ها برنامه هایی هستند كه معمولاً در ارتباط با وب سایت های خاصی می باشد و فایل های متنی را بر روی كامپیوتر شخصی كاربر ذخیره می كند، بنابراین، اطلاعاتی كه ذخیره شده است، در هنگامی كه كاربر مجدداً سایت های مربوط به كوكی ها را بازدید می كند، به سایت منتقل می گردد. این اطلاعات، كه معمولاً شامل شناسایی فعالیت های آنلاین كاربر می باشد (مانند بازدید سایتها، بازه زمانی توقف در هر صفحه)، توسط شركت های تجاری برای بهتر فهمیدن ترجیحات و اولویت ها و نیازهای مشتریانشان مورد استفاده قرار می گیرد كه مولفه ای اصلی در استراتژی مدیریت موثر روابط با مشتری می باشد. رسانه بی سیم به ابزاری موثر در مدیریت پیشرفته ارتباط با مشتری تبدیل شده است كه این امر به دو دلیل می باشد: ابتدا آنكه یك دستگاه موبایل یك وسیله شخصی می باشد، بنابراین هر اطلاعاتی كه ذخیره می شود یا فعالیتی كه انجام می گیرد می تواند به یك كاربر واحد نسبت داده شود كه یك برتری و مزیت بر كامپیوترهای شخصی خانگی می باشد. دوم اینكه، یك قابلیت ذاتی مربوط به مكان یابی دستگاه های موبایل وجود دارد كه به نام سرویس مكان یابی شناخته می شود.
سرویس های مبتنی بر مكان می توانند بر پایه مكان یك دستگاه موبایل، از طریق استفاده از ایندكس گذاری و سرویس های راهنما، خدماتی را ارائه دهند. سرویس های مبتنی بر مكان، كاربران موبایل را قادر می سازد كه نه تنها مكان های جغرافیایی، سرویس ها و محصولات و كالاهای گوناگون را مكان یابی كنند، بلكه امكان مكان یابی سایر كاربران موبایل را نیز ارائه می دهد. در اصل، سرویس های بر پایه مكان، سرویس های ناوبری و راهنما می باشد كه به كاربران سیار اجازه می دهد تا موقعیت خود را پیدا كنند، موقعیت مكان دلخواه و راه های موجود حمل و نقل برای رسیدن به مكان مورد نظر خود را جستجو كرده و مكان یابی سایر افراد را انجام دهند. یك تلفن موبایل معمولی، سیگنال هایی را تقریباً هر ده دقیقه به خارج می فرستد كه موقعیت نزدیك ترین برج تلفن موبایل را مشخص می كند. در محیط های با جمعیت كم تر، این برج ها ممكن است در هر 20 تا 50 كیلومتر قرار داشته باشند، به هر حال، در شهرها و شهرستان های اصلی، آنها تا حدود 500 متر تا 1 كیلومتر به هم نزدیك باشند. از این سیگنال ها می توان برای تعیین مكان و موقعیت یك كاربر تلفن استفاده كرد. مدل های كسب و كار جدید، فراهم آورندگان سرویس و فراهم آورندگان سرویس حامل را قادر می سازد تا این اطلاعات را آرشیو كرده و از آن برای ارائه سرویس های مكانی پیشرفته ای استفاده نمود.
ارائه اخطارهای موثر پیرامون شیوه های كسب اطلاعات، از نظر كاربردی ممكن است چالش برانگیز باشد زیرا صفحات اكثر دستگاه های بی سیم بسیار كوچك هستند و خواندن سیاست های حریم خصوصی مشكل می باشد.
هرزنامه های بی سیم: هرزنامه، پیام های ناخواسته ای است كه همگام با رشد بهره گیری از تلفن های همراه در بازاریابی، به شكل پیامك و سایر هرزنامه های بی سیم ارسال می شوند. در شكل1، رشد انفجاری بازاریابی با پیامك در دنیا نشان داده شده است.
شكل 1 : پیام های بازاریابی فرستاده شده به دستگاه های موبایل – تجربیات مصرف كننده
یكی از چالش های پیش رو، توانایی مصرف كنندگان در شكایت یا مخالفت با ارسال هرزنامه می باشد. برخی از فراهم آورندگان سرویس پیامك نیز انصراف از عضویت در انتقال پیام را بسیار سخت نموده و فرآیندی عمیق را در وب سایت هایشان برای این امر تعبیه كرده اند.
نگارنده :فرزاد دهنما